مىكرده و آنها را بر احوال خود تطبيق مىنموده و معانى خاصى از آنها مىگرفته‌اند كه در عرف مفسران و سنّتهايى كه درين ابواب داشته‌اند وارد نبود . تقريبا در بيشتر كلمات و ملفوظات و مكتوبات مشايخ بزرگ صوفيه كه درين دوره بر سر كار بودند از اين گونه تفسيرهاى ذوقى ديده مىشود خواه كتاب مدوّنى در تفسير داشته باشند و يا نه ، و حتّى بيشتر گفتارهاى آنان در مجالس و رسالات مبتنى بوده است بر تأويل و توضيح كلام اللّه ؛ و اما از جملهء كتب آنان كه در عهد مورد مطالعهء ما با عنوان تفسير نوشته شده اين كتابها را ذكر كرده‌اند : تفسيرى از نجم الدين كبرى در 12 مجلّد كه پيش ازين نام آن را آورده‌ايم « 1 » ؛ ديگر تفسير بشير از نجم الدين دايه يعنى شيخ ابو بكر عبد اللّه بن محمّد رازى ( م 654 ) ؛ ديگر تفسير الفاتحة از صدر الدين محمّد بن اسحق قونوى صوفى معروف و صاحب تصانيف مشهور در عرفان كه وفاتش بسال 673 اتّفاق افتاد و نامش را در شمار مشايخ متصوّفان آورده‌ايم . - ديگر از تفسيرهاى صوفيانه تفسير سورة الفاتحة از شمس - الدين الفنارى ( 751 - 834 ) منسوب به فنار از بلاد روم است كه در آن علوم شرعى را با معارف صوفيان درآميخته است . - ديگر تفسيرى است از شيخ ابو السعادات عفيف - الدين عبد اللّه بن اسعد يافعى ( م 768 ) استاد شاه نعمة اللّه ولى بنام « درّ النظيم » كه دربارهء فضائل و آداب تلاوت قرآن و خواص سوره‌هاى آنست . تفسيرهاى ديگرى هم بنام « درّ النظيم » از همين دوره در دست است يكى از تقى الدين السبكى ( م 756 ) و ديگر از مجد الدين ابو طاهر فيروز آبادى ( م 817 ) . - تفسير صوفيانهء ديگرى از قرآن بدست علاء الدين خازن ( على بن محمّد بن ابراهيم بغدادى ) صوفى قرن هفتم و هشتم ( م 741 ) در چهار جلد ترتيب يافت كه بسال 725 آن را بپايان برد « 2 » .

--> ( 1 ) - همين كتاب ج 2 ص 1015 ؛ و مفتاح السعادة ج 1 ص 451 ( 2 ) - رجوع شود به كشف الظنون حاج خليفه ستون 736 و به فهرست كتابخانهء مشهد ج 4 ص 487 و 496 و جز آنها